از سورى كه سريع الانجماد مىباشد . « 1 » زاج بسيار گونه است و مصرى بهترين گونه بود و او قابض است و لطيف سوزنده و گرم و خشك است اندر اول درجه چهارم ، جرب تر را خشك كند رعاف ببرد و سعفه را ببرد و خون كه از جراحت همى باز بايستد نيز ببرّد . « 2 » مكيدن زاج به مقدار 1 نخود در روز نافع اسهال كهنه است ماليدن و پاشيدن پودر آن بر محل زخم جلوگيرى از خونريزى مىكند ماليدن زاج با شيرين بيان نافع بيرون زدن ناف از محل خود است و شياف آن با زنيان و شيرين بيان و سريش مقعد بيرون آمده را بر جاى خود استوار مىدارد ماليدن آن بر دندان زردى دندان را پاك مىكند و خونريزى را قطع مىگرداند و خوردن زاج سبز دافع كرم شكم است . « 3 » زاج ابيض : به فارسى زاك سفيد و به يونانى فلل‌الفيس و به قول شيخ قلقديس زاج ابيض است صاحب مخزن درباره زاج مطلق نوشته كه : آن غير شبّ است و در زاج ابيض گفته كه آن را به عربى شب و به هندى پهنكرى نامند و آن چيزى است سفيد و اندكى مايل به زردى و سبك وزن مىباشد و بهترين آن مصرى براق شبيه به زرنيخ بدخشى است كه چون در دست بمالند زود ريزه گردد . زاج سفيد كه در آن اندكى ترشى باشد گرم و خشك است در اول سوم و مايل به اعتدال و بسيار قابض و جالى و در جميع افعال قريب به زاج زرد است چون به سركه ساييده بر اورام صلب طلا كنند تحليل نمايد گويند : خوردن آن به قدر ثلث درم تا نيم درم با دو برابر آن نبات سفيد و نوشيدن شير گاو تازه دوشيده شده و به مقدار آن با آب آميخته در موقع نهار و شام استعمال نمايند ، تا يك هفته جهت دفع سوزاك و زخم كليه و مثانه و تحليل رياح آن‌ها نافع است . زاج احمر : قسمى از زاج سفيد است كه مايل به سرخى مىباشد زاج احمر را قلقديس و به يونانى حلقيس و به رومى قلقنت و به سريانى شيوغار و سورى مىنامند .

--> ( 1 ) - محيط اعظم ، ج 2 ، ص 81 ؛ تحفه حكيم ، ص 131 ؛ صيدنه ، ج 1 ، ص 328 ؛ فرهنگ داروها ، ص 182 . ( 2 ) - الابنية عن حقايق الادويه ، ص 176 . ( 3 ) - حكيم اسفنديارى .